Hơn 80 năm trước, trong tập tùy bút “Hà Nội băm sáu phố phường”, nhà văn Thạch Lam từng trăn trở qua bài viết “Người ta viết chữ Tây”. Ông viết:

“Cái biển hàng nào viết bằng chữ Pháp đầu tiên treo ở phố Hà Nội? Thật khó mà biết được. Nó là một điều thuộc về lịch sử cần phải tìm ra, để đánh dấu cái ngày mà một con người Việt Nam bắt đầu dùng thứ chữ phong phú nhất phương Tây.

Từ bấy đến nay, ít ra cũng ngoài sáu chục năm. Sáu chục năm người mình học chữ Pháp, tưởng đã đến lúc thâu thái được hoàn toàn. Bây giờ các biển hàng viết chữ Pháp chiếm đến chín phần mười trong các biển hàng. Nhiều hàng, tuy chỉ giao thiệp với khách hàng Việt Nam thôi, cũng để toàn chữ Pháp, cũng như ngày xưa họ toàn dùng chữ nho”.

Bằng ngòi bút châm biếm tinh tế, Thạch Lam đã ví von những biển hiệu sính ngoại ấy như một sự lố lăng, làm mất đi cốt cách và vẻ đẹp thanh lịch vốn có của tiếng nước nhà. Ông lên tiếng không phải vì tư duy bảo thủ, mà xuất phát từ lòng tự tôn và nỗi đau xót khi ngôn ngữ dân tộc bị lép vế ngay trên “sân nhà”, ngay trên chính những tấm biển bán hàng của người Việt. Rồi ông phân tích:

 “Chữ Élégant hình như được nhiều người yêu chuộng nhất: vì tỏ ra élégant có phải không?

P.T. Coiffeur élégant (Bạch Mai), Boulangerie élégant (Hàng Bông), A la coupe de Paris - D.M. tailleur élégant (Hàng Quạt), Aux paradis des élégant ... (Lê Quý Đôn), hiệu này đâu trước là: Au gout des élégant ... P.T. Tailleur des élégants (Hàng Quạt) ...

Toàn những Élégance là Élégance, thật xứng đáng với (Hà thành hoa lệ).

Và tôi nhận thấy, nội trong các hiệu dùng nhiều chữ tây nhất, và dùng một cách đáng yêu nhất là hiệu thợ may. Có lẽ vì các ông chủ hiệu đó may quần áo cho thiên hạ nên họ tự nghĩ như bắt buộc phải dùng chữ Tây mới hợp thời”.

Đáng kinh ngạc thay, lời cảnh báo từ thế kỉ trước của Thạch Lam lại chính là thực tế mà Nhà nước đang phải quản lí bằng luật pháp ngày nay. Điều mà nhà văn quá cố nhìn nhận dưới góc độ “văn hóa và cốt cách” thì nay đã được Nhà nước cụ thể hóa bằng các văn bản pháp quy nghiêm túc.

Theo quy định tại Điều 18 Luật Quảng cáo, mọi biển hiệu quảng cáo đều phải ưu tiên thể hiện bằng tiếng Việt. Trong trường hợp bắt buộc phải sử dụng cả tiếng Việt và tiếng nước ngoài, chữ nước ngoài không được quá 3/4 khổ chữ tiếng Việt và phải đặt ở phía dưới. Những hành vi phớt lờ quy định, để chữ nước ngoài “đè bẹp” tiếng mẹ đẻ đều bị xử phạt hành chính nghiêm khắc và buộc phải tháo dỡ theo Nghị định số 38/2021/NĐ-CP của Chính phủ.

Sự giao thoa giữa tư tưởng của Thạch Lam và luật pháp hiện đại cho thấy một chân lí không thay đổi qua thời gian: Biển hiệu không chỉ là công cụ kinh doanh, nó là bộ mặt văn hóa của một đô thị. Việc luật pháp bắt buộc tiếng Việt phải nằm ở vị trí “thượng phong” chính là sự tiếp nối tinh thần giữ gìn “sự trong sáng của tiếng Việt” (Phạm Văn Đồng) mà Thạch Lam từng khắc khoải. Hội nhập quốc tế là đón nhận cái mới, nhưng không có nghĩa là tự xóa nhòa bản sắc, biến các con phố Việt Nam thành một “ma trận” ngôn ngữ lai căng, hỗn tạp. Sau gần một thế kỉ, góc nhìn của Thạch Lam vẫn vẹn nguyên giá trị thời sự, nhắc nhở mỗi chủ cửa hàng hôm nay rằng: Giữ đúng quy định trên biển hiệu chính là giữ gìn cái gốc và lòng tự tôn của dân tộc.

Phải chăng, lời phê phán từ hơn 80 năm trước đến nay vẫn đang bị phớt lờ? Nhìn vào thực tế, dù đã có hành lang pháp lí rõ ràng, các con phố từ Hà Nội, TP.HCM cho đến khắp các tỉnh thành khác đâu đâu cũng tràn ngập những tấm biển hiệu “quên” chữ tiếng Việt. Nếu có, chúng cũng chỉ là những dòng chữ nhỏ bé, khiêm nhường lép vế dưới những biển hiệu tiếng Anh, tiếng Hàn, tiếng Nhật hào nhoáng.

Người ta vẫn vô tình hoặc cố ý lặp lại cái lỗi của thế kỉ trước: sính ngoại ngữ để cầu sang, cầu tài lộc. Thạch Lam đã cảnh báo, luật pháp đã răn đe, nhưng nếu ý thức tự tôn ngôn ngữ của mỗi cá nhân vẫn ngủ quên, thì những tấm biển hiệu lai căng ấy sẽ vẫn tiếp tục là một vết gợn buồn làm nhạt nhòa đi bản sắc của phố phường nước Việt.