Đặng Đình Khánh - Trần Trung Sáng

           Gia đình cố họa sĩ Nguyễn Phan (1940–2010) phối hợp với Bảo Tàng Mỹ thuật Đà Nẵng và Bảo Tàng Mỹ Thuật Tp. Hồ Chí Minh tổ chức hai cuộc triển lãm:  tại Đà Nẵng (09/05/2026 – 16/05/2026) và Tp. Hồ Chí Minh   (25/05/2026 – 31/05/2026 trong tháng 5 năm 2026).  Triển lãm  mang ý nghĩa hồi cố, tưởng niệm và tri ân, do KTS Phan Trường Sơn, con trai và gia đình cố họa sĩ Nguyễn Phan thực hiện, đồng thời giới thiệu đến những người yêu mến mỹ thuật và bạn bè, người thân của họa sĩ tập sách “Họa sĩ Nguyễn Phan, những năm tháng và sắc màu hoài niệm” (Nxb Hội nhà văn), cũng là tên của cuộc triển lãm.

           Họa sĩ Nguyễn Phan, tên thật Phan Ngọc Nam, tốt nghiệp Khóa 2 trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế năm 1962 –cái nôi đào tạo mỹ thuật  ở miền Trung Việt Nam. Năm 1965, ông nhận Huy chương Bạc tại Triển lãm quốc tế ở Rome với tác phẩm “Trăng thanh bình”. Đây là một mốc son trong bước đầu sự nghiệp sáng tác của ông.  Thế giới hội họa của Nguyễn Phan có những đặc trưng: bố cục đơn giản mà chặt chẽ, đối kháng trong thể tài nhưng thuần nhất ở cá tính; đầy ngôn ngữ trừu tượng, tuy mang phong cách cổ điển nhưng thủ pháp thể hiện mới mẻ, sâu lắng, trữ tình! Nguyễn Phan luôn trăn trở sáng tạo, bứt phá, cố vượt chính mình để vươn tới cái mới trong lặng lẽ và khiêm tốn hằng có nơi ông.

    Những sắc màu hoài niệm  

Chủ đề trong tranh của ông đa dạng, bao gồm nhiều thể loại; từ cảnh quan đời thường như “Một mình thuyền – 1990”, “Vẻ đẹp Cố Đô Huế - 1991”, “Dấu chân em - 1991”, “Thiếu nữ và hoa xương rồng - 1992”, “Thức ăn đời - !992”, “Thiếu nữ trong gương – 1998”, “Đêm trong phố cảng – 2004”, “Mùa đông của mẹ - 2006”, “Điệu nhảy của Ngư dân và Cá – 2008”; đến những chiêm nghiệm Nhân Sinh như “Vô thức xanh – 1992”, “Cát bụi – 1992”, “Mây – 1992”, “Thời gian – 1993”, “Ngai vàng, tượng đá và thành quách – 1999”, “Hữu tính và vô tính – 1999”, “Thức tỉnh – 2002”, “Xưa và nay – 2005”, “Tiến thoái lưỡng nan – 2005”, “Ly rượu trần gian” (2006), “Cuộc sống công nghệ ngày nay và Thiên nhiên – 2006”, “Địa đàng 1&2 – 2008”.

     Họa sĩ Rừng viết về sự trở lại với hội họa của ông : “... sau 15 năm xa nghề giờ trở lại với màu sắc trong từng đề tài như những ký ức rời, vội vã mà tha thiết”,... “Đó là hình ảnh của những bãi bể miền Trung nghèo khó, họa sĩ Nguyễn Phan đã giản lược, chỉ giữ lại những hình tượng, màu sắc chính, những Huế của ký ức”(năm 1991)

Nhà văn Cung Tích Biền nhận xét : “...không hoang phế ở chỗ thiếu trí tuệ, đó đây ẩn hiện màu xanh lục, lớp mộ đã biến các ý thức non phai thuở nào thành vô thức trong hôm nay”, “...Nguyễn Phan đã phần nào thành công trong nghề và trong cuộc chơi hội họa. Nhưng, một chiều hôm anh cũng trực ngộ, rằng Danh vị có điểm chết của nó khi nghệ thuật được đóng khung,...; Nguyễn Phan ý thức điều này, nên trong nồng nhiệt sáng tạo, anh luôn trăn trở, bứt phá, cố vượt chính mình để vươn tới cái mới, trong lặng lẽ và khiêm tốn hằng có nơi anh”.                                Trích trong Tạp chí Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh, số 6/1992.

Nhà sưu tập Gérard Chapuis: “Vào năm 1965, ở độ tuổi 25, họa sĩ Nguyễn Phan là một trong số ít tác giả Việt Nam đoạt giải Huy chương Bạc tại Triển lãm Quốc tế Roma (Prix de Rome) với tác phẩm “Trăng Thanh bình”, sự kiện ấy đã góp phần khẳng định vị trí của ông trong làng Mỹ thuật đương đại Việt Nam trước năm 1975, bên cạnh những tên tuổi như: Vĩnh Phối, Đinh Cường, Tôn Thất Văn, Nguyễn Trung, Lâm Triết, Trịnh Cung, Hồ Hữu Thủ...”.     

Nguyễn Phan, tư duy kiến trúc - điêu khắc- quy hoạch đô thị: Quy hoạch là một tác phẩm “Nghệ thuật sắp đặt” (Installation Art)

    Bên cạnh hội họa, ông còn tham gia thiết kế quy hoạch kiến trúc, trang trí nội ngoại thất, điêu khắc; tiêu biểu là quy hoạch ý tưởng tổng quan Công viên 29 tháng 3, thiết kế Nhà khách Tỉnh ủy Quảng Nam – Đà Nẵng; tham gia nhiều công trình văn hóa như nhà Tưởng niệm Chí sĩ Phan Châu Trinh, nhà Lưu niệm Chợ Được và thực hiện một số tượng đài tại Quảng Nam – Đà Nẵng như Tượng đài Vĩnh Trinh, Đài tưởng niệm Cây Cốc, v.v... ở thập niên 80. Theo hoạ sĩ Phan Trọng Văn, sau năm 1975, hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Phan đã rẽ sang một hướng khác. Thay vì khép mình trong xưởng vẽ, Nguyễn Phan bước vào lĩnh vực Thiết kế kiến trúc - trang trí nội ngoại thất - cảnh quan và quy hoạch đô thị. Đây là sự mở rộng của tư duy nghệ thuật. Đối với Nguyễn Phan, không gian đô thị cũng là “Nghệ thuật sắp đặt” (Installation Art), Công trình, Cây xanh, Mặt nước, Con đường hay Dòng người di chuyển…  đều có thể trở thành những yếu tố tạo hình. Một công viên, dưới con mắt của ông, không chỉ là nơi nghỉ ngơi mà còn là một cấu trúc cảm xúc. Dấu ấn rõ nét nhất về tư duy này của ông là việc vẽ phác thảo ý tưởng tổng thể quy hoạch Công viên 29/3 tại Đà Nẵng. Ở đó, ông tiếp cận không gian đô thị bằng một thứ “tư duy kiến thiết mềm”. Thay vì xử lý không gian bằng các trục hình học giao thông khô cứng, ông thiết kế các công trình, có lối đi mềm mại, lấy hồ nước lớn, tự nhiên làm trung tâm cũng như quan tâm đến ánh sáng, bóng mát, hướng gió và dòng người di chuyển, v.v..., những yếu tố tưởng chừng rất đời thường ấy được ông xem như vật liệu tạo hình. Kết quả là một không gian không chỉ hợp lý về kỹ thuật mà còn tạo ra cảm giác thư thái. Người ta có thể đi bộ dưới tán cây, nhìn mặt nước tĩnh lặng và cảm nhận một khoảng lặng giữa nhịp sống đô thị. Ông quan niệm rằng đô thị không chỉ là nơi để sống, mà phải còn là nơi để thư giản tâm hồn.

Đặc biệt, hoạ sĩ Phan Trọng Văn nhấn mạnh : “Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Nguyễn Phan trong lĩnh vực kiến trúc - điêu khắc và quy hoạch chính là việc tái định nghĩa không gian tưởng niệm. Khác với lối mòn của nhiều công trình tượng đài thường bị “đóng khung” ở những khối tượng trung tâm đơn điệu, Nguyễn Phan tiếp cận tượng đài như một tổng thể không gian Cảnh quan – Nghi lễ – Ký ức. Nguyễn Phan đã thiết kế các công trình tượng đài như Vĩnh Trinh hay Cây Cốc. Khác với nhiều tượng đài mang tính minh họa đơn thuần, cách tiếp cận của ông mang tính không gian tổng thể. Người xem không tiếp cận tượng đài ngay lập tức. Họ được dẫn dắt qua một chuỗi không gian: Từ khoảng không gian thoáng, mở rộng; đến không gian kín, những mảng phù điêu và cuối cùng tập trung vào khối tượng trung tâm. Sự đan xen giữa đặc và rỗng, giữa kiến trúc và cảnh quan, tạo ra một hành trình cảm xúc. Ký ức lịch sử không chỉ được cảm nhận bằng ngôn ngữ, nó được tổ chức như một trải nghiệm không gian. Người xem dạo bước, quan sát, và tự mình cảm nhận”.

Tuyên ngôn nghệ thuật của hoạ sĩ Nguyễn Phan

...Nghệ thuật hiện hữu trong những điều chân thật, giả dối, những mâu thuẫn dằn vặt, những âu lo mất niềm tin cùng với nỗi cô đơn bất tận trong cuộc đời này. Tác phẩm là tình yêu chân thật và thiết tha, tất cả rồi cũng hư vô... như ánh sáng và bóng tối của mặt trời. Trong ký ức chỉ còn lại một chút gì để nhớ, hoặc để quên...(Đà Nẵng, tháng 12/91)

...Thật là bất hạnh khi phải ràng buộc, gò ép vào với chất liệu và hình thức diễn đạt, kể cả điều mê tín nhằm tạo cho mình một phong cách riêng. Phong cách thì cứ nên để cho nó đến như một sự phiêu bồng từ cái không mà có. Nếu lệ thuộc vào những điều trên, chúng ta sẽ bị xô đẩy vào tập quán, mà tập quán là thủ công, và thủ công là lập đi lập lại, là khuôn mẫu không còn tính Nghệ thuật.

Nghệ thuật được đặt nằm trong những giới hạn dứt khoát sẽ không gây được cảm hứng nghệ thuật khi sáng tác mà còn làm xói mòn đến hủy diệt tinh thần sáng tạo... Không gian của nghệ thuật là một không gian mênh mông màu sắc, giao hòa cùng với ánh sáng và bóng tối... là cội nguồn thiên nhiên của vũ trụ đồng thời ở đó cũng ẩn hiện một đời người ngắn ngủi nhưng nó luôn luôn chuyển biến và rất nhiều sinh động. Tất cả đó chính là môi trường và chất liệu sống... Từ đó, tôi yêu thích vẽ tranh bằng tất cả lòng say đắm của người nghệ sĩ... (Saigon, tháng 12/92)

Ảnh: 1/Địa đàng 1, sơn dầu (0,75 x 0,75) 2.008

         2/ Địa đàng 2, sơn dầu (0,75 x 0,75) 2.008

         3/ Điệu nhảy của ngư dân và cá, sơn dầu ( 0.75 x 0,.75) 2.008

        4/Khu tưởng niệm Vĩnh Trinh

        5/Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh

        6/ Chân dung hoạ sĩ Nguyễn Phan