Nhà báo Nguyễn Hồng Vinh thắp hương cho các anh hùng liệt sĩ ở Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9 - Ảnh: M.T

Trước khi Truyền hình Quốc phòng liên hệ với tôi để thực hiện một phỏng vấn ngắn trong phim tài liệu “Nguyễn Hồng Vinh  - Nhà báo chiến sĩ”, tôi đã có dịp cùng nhà báo Nguyễn Hồng Vinh trở lại thăm chiến trường xưa. Từ đây tôi có dịp hiểu thêm về những tháng năm ông làm phóng viên ở chiến trường nóng bỏng Trường Sơn, Bình Trị Thiên khói lửa và ký ức sâu đậm của ông về mảnh đất Ba Lòng, Quảng Trị.

Đầu năm 1971, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh nhận lệnh của Bộ Biên tập Báo Nhân Dân vào chiến trường, phản ánh không khí mở đường Trường Sơn của Đoàn 559. Những năm tháng ấy ông có mặt trên khắp các cung đường Trường Sơn, gặp gỡ rất nhiều đơn vị bộ đội, thanh niên xung phong và có nhiều tác phẩm báo chí phản ánh kịp thời về khí thế toàn dân ra trận, mở đường tiếp tế cho chiến trường miền Nam.

Mới đây, ông trở lại thăm những địa danh vang bóng một thời, như Cha Lo, Cổng Trời, chiến khu Ba Lòng, cầu Hiền Lương, sông Bến Hải, Thành Cổ Quảng Trị…Đi trên Đường 20 ở miền tây Quảng Bình, con đường mang tên Quyết Thắng, ông bùi ngùi hồi tưởng để có con đường Trường Sơn nối dài bước hành quân cho các đoàn quân, có rất nhiều bộ đội, thanh niên xung phong đã hy sinh trên con đường này.

Thời đó chiến tranh ác liệt, việc mở đường Trường Sơn nằm dưới tầm bom gầm đạn pháo của kẻ thù. Ông đã cố gắng ngày đêm thâm nhập thực tế, ghi chép tỉ mỉ để có nhiều tư liệu quý từ mặt trận nóng bỏng. Từ nơi đây, dưới mưa bom bão đạn, ông đã viết phóng sự Theo Bác mở đường, chỉ mấy ngày sau được Đài Tiếng nói Việt Nam đọc trong đêm sinh nhật Bác Hồ. Đó là một kỷ niệm không bao giờ quên trong đời làm báo nơi chiến trường gian khổ của ông.

Hôm cùng ông trở lại chiến khu xưa Ba Lòng, chúng tôi tôi ái ngại cho chặng đường dài quanh co núi đồi nhưng ông vẫn quyết tâm đi để sống lại một thời trai với chiến trường lửa đạn. Từng là phóng viên chiến trường, trong ký ức của nhà báo Nguyễn Hồng Vinh con đường Trường Sơn và nhiều địa danh ở Bình Trị Thiên đã để lại những ký ức khó phai mờ.

Ngày ấy dọc được hành quân, từ Đường 20, Cha Lo, Cổng Trời ở Quảng Bình, ông cùng các đoàn quân băng qua Đường 9, tập kết ở Ba Lòng, Quảng Trị. Đây là chiến khu cách mạng thời kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược. Tại đây vào tháng 6/1971, thực hiện chủ trương của Quân ủy Trung ương, Bộ Chỉ huy chiến dịch Trị Thiên đã bàn công tác chuẩn bị mọi điều kiện cần thiết để mở cuộc tổng tấn công và nổi dậy giải phóng Quảng Trị.

Đứng bên dòng sông Ba Lòng trong xanh, sóng vỗ nhẹ vào bờ khi những con thuyền đi qua, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh chìm đắm trong dòng hồi ức: Hôm ấy trước giờ xuất quân, trời mưa to, ngập cả những căn hầm lán trại. Pháo của quân Mỹ, của quân đội Sài Gòn từ Hạm đội 7 ngoài biển dội vào, từ Ái Tử bắn lên đinh tai nhức óc, cả một bầu trời bị xé nát, rền vang tiếng bom, đạn pháo.

Trước lệnh xuất quân đánh vào Đông Hà, Ái Tử, La Vang…, cánh quân có ông tham gia do một cô giao liên nhỏ nhắn, xinh đẹp dẫn đường. Khi nghe tiếng pháo rơi gần cửa hầm, cô giao liên nhanh như sóc gập người che đạn cho ông và đồng đội. Chiến trường khốc liệt và nhanh chóng hành quân, ông chưa kịp hỏi han gì về cô gái ấy thì đơn vị hành quân; ngày chiến thắng ông trở lại tìm nhưng không gặp được.

Bao nhiêu năm trời hình ảnh cô giao liên nhỏ nhắn lấy thân mình che đạn cho ông vẫn cứ ám ảnh mãi. Xúc cảm ấy Nguyễn Hồng Vinh đã gửi lại trong bài thơ Cô giao liên ở Ba Lòng, được nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân phổ nhạc thành bài hát Cô giao liên. Nhạc phẩm này sau đó được trình bày trong chương trình lễ kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng Quảng Trị gây xúc động bao người. Từ những ký ức và kỷ niệm mang tính cá nhân, thông qua hình tượng nghệ thuật sinh động đã trở thành tình cảm chung thiết tha, chân thành.

Thơ ông viết về những người lính, về những thanh niên xung phong, giao liên không dùng từ cầu kỳ hoa mỹ mà lắng đọng bằng lời thơ giản dị, ý thơ sâu thẳm. Viết về đề tài chiến tranh cách mạng, những ký ức, sự hy sinh mất mát của thế hệ cha anh ngày hôm qua trong tác phẩm của nhà báo, nhà thơ Nguyễn Hồng Vinh luôn được tác giả hình tượng hóa, đề cao trách nhiệm, thổi bùng lên khát vọng xây dựng quê hương đất nước phồn vinh, hùng cường cho thế hệ trẻ hôm nay.

Trung tướng Đặng Quân Thụy, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội ghi nhận đóng góp của Nguyễn Hồng Vinh trong vai trò là nhà báo, đại biểu Quốc hội đã từng ba lần ra công tác ở đảo Trường Sa. Hiện Bảo tàng Báo chí Việt Nam còn lưu giữ tấm Thẻ cử tri bầu cử Quốc hội khóa VIII ở đảo Trường Sa năm 1982 của nhà báo Nguyễn Hồng Vinh. Năm đó ông viết ghi chép: Trường Sa ta đó giữa Biển Đông gây xúc động mạnh trong lòng bạn đọc cả nước đang hướng về Trường Sa thân yêu.

Trung tướng Đặng Quân Thụy cho biết, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh đã có nhiều đóng góp cho báo cáo đoàn đi Trường Sa về đề xuất hướng phát triển kinh tế - xã hội kết hợp với quốc phòng, an ninh của huyện đảo. Sau chuyến đi Trường Sa một thời gian, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh được Ban Bí thư Trung ương Đảng bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân và hai năm sau được Đại hội Đảng bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng, được Bộ Chính trị bổ nhiệm giữ chức vụ Tổng biên tập Báo Nhân Dân. Ông còn tham gia giữ chức vụ Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, sau này là Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội đồng lý luận phê bình văn học Trung ương.

Nhắc đến Trường Sa, tôi có một kỷ niệm nhỏ với nhà báo Nguyễn Hồng Vinh. Đấy là năm 2008 sau chuyến đi Trường Sa trở về tôi viết phóng sự năm kỳ đăng trên báo Quảng Trị, sau đó rút gọn lại gửi đăng trên báo Nhân Dân. Năm đó phóng sự Đất Việt giữa trùng dương của tôi đoạt giải A, Giải Báo chí Vì sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc. Sau khi nhận giải, tôi được nhà báo Nguyễn Hồng Vinh chia sẻ rất nhiều về cảm xúc Trường Sa, về lần đầu tiên ông bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội ở huyện đảo Trường Sa.

Ông cũng đã có lời khen tác phẩm của tôi khi ông đọc trên báo và đọc khi tham gia ban giám khảo của giải. Sau này tôi may mắn nhiều lần được gặp, nghe ông chia sẻ về chuyện đời, chuyện nghề; và càng ngày tôi càng cảm nhận về ông - một nhà báo, nhà thơ thuộc thế hệ đi trước - nhưng rất gần gũi với thế hệ đi sau và ông có một bút lực sung sức kỳ lạ ở tuổi “xưa nay hiếm”.

Nhà báo Phan Quang, nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, nhà báo, nhà thơ Nguyễn Hồng Vinh là một tay viết bút lực tràn đầy năng lượng, mênh mang y tứ, phong phú ngôn từ, thường xuyên có mặt trên trận địa báo chí nước ta hơn nửa thế kỷ qua. Chỉ tính khoảng thời gian 15 năm trở lại đây, ông cho ra mắt bạn đọc một loạt tác phẩm, trong đó có 4 tập “Giữ lửa”, tập nào cũng dày trên dưới nửa ngàn trang sách, cùng 12 tập thơ được đông đảo bạn đọc đón chào, bạn hữu sẻ chia. Từ khi bước chân vào khuôn viên số 71 phố Hàng Trống, Hà Nội - trụ sở Báo Nhân Dân, trong 55 năm qua, ông sống hết mình vì nghề báo, nghiệp văn. Nhiều chủ đề đồ sộ được Nguyễn Hồng Vinh lan tỏa qua cái nhìn của một nhà báo, nhà thơ, cố gắng giao hòa lửa báo với hơi văn.

Trả lời phỏng vấn của phóng viên Truyền hình Quốc phòng về nỗi mất mát của gia đình khi có người anh trai hy sinh ở chiến trường, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh nói rằng nỗi đau mất đi người anh trai là nỗi đau như bao gia đình Việt Nam có người thân hy sinh, nhưng so với chiến thắng huy hoàng, vĩ đại của dân tộc thì sự hy sinh mất mát đó cũng chỉ là đóng góp rất nhỏ để góp phần cho thắng lợi của cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc.

Ông nói rằng đất nước ta chỉ có 63 tỉnh, thành phố (trước thời điểm tháng 7/2025) nhưng lại có hàng trăm nghĩa trang liệt sĩ và ông đã đi đến hầu hết các nghĩa trang ở các tỉnh để thắp hương tri ân các anh hùng liệt sĩ, trong đó có các liệt sĩ là nhà báo. Trong một lần gặp gỡ mới đây, khi được hỏi về điều gì rút ra qua một đời chính khách, một đời báo, đời thơ, nhà báo Nguyễn Hồng Vinh chia sẻ, với ông ngoài sự nỗ lực của cá nhân, được sự dìu dắt, đào tạo của Đảng, Nhà nước, sự hợp tác của cộng sự, ông thành tâm biết ơn gia đình, nhất là người vợ hiền đã bao năm chăm lo gia đình, nuôi dạy các con nên người, cho ông yên tâm công tác, có nhiều năm biền biệt xa nhà.

Ông cũng thầm tự hào về các con đã vì truyền thống gia đình mà phấn đấu học hành, thành đạt trong công tác; anh cả Nguyễn Hồng Hiển, là Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty viễn thông Mobifone, còn chị út là nhà báo Nguyễn Thị Thu Hà, Ủy viên Ban biên tập Báo Nhân Dân.

Và có một chút riêng tư của tôi với nhà báo Nguyễn Hồng Vinh, kể từ chuyến cùng ông trở lại thăm chiến trường xưa, tôi hiểu thêm đất nước ta dài rộng mênh mông, nhưng vì sao ông viết: “Trong chặng đường rong ruổi làm báo hơn nửa thế kỷ, tôi đã đi hết các tỉnh, thành phố, được gặp mặt và trò chuyện với bao lớp người, bao đồng nghiệp, nhưng có lẽ Quảng Trị là một trong những vùng đất để lại trong tôi nhiều dấu ấn sâu đậm”.

Và ông đã lý giải dấu ấn sâu đậm ấy là vì đó là mảnh đất một thời như “cái phễu” hứng đạn bom của kẻ thù muốn hủy diệt tất cả, mà Thành Cổ Quảng Trị là một điển hình; sâu đậm vì nơi đây tháng 4 năm 1972 từ Trường Sơn ông đã theo bộ đội vào giải phóng Đông Hà; là mảnh đất có người anh ruột của ông hy sinh ở Đường 9 năm 1968 mà đến nay vẫn chưa tìm được phần mộ.

Trả lời câu hỏi của phóng viên Truyền hình Quốc phòng cảm nhận của tôi về nhà báo Nguyễn Hồng Vinh, tôi chia sẻ rằng bản thân là người may mắn được gặp ông. Đọc tác phẩm báo chí và văn chương của Nguyễn Hồng Vinh, tôi như được tiếp thêm năng lượng sống tích cực, để mỗi sáng mai thức dậy, nghĩ mình phải làm một điều gì đó có ích, như ông, một đời báo, một đời thơ - chiến sĩ mà cây bút và trách nhiệm xã hội luôn được đề cao, không bao giờ ngừng nghỉ.

Còn mãi trong tôi cái buổi trưa mùa hạ ở chiến khu Ba Lòng. Hôm đó tôi thấy nhà báo, nhà thơ Nguyễn Hồng Vinh đứng trầm ngâm bên dòng sông Ba Lòng xanh trong. Chúng tôi tản ra xung quanh, để ông ở lại với một miền ký ức. Hôm sau, khi mở trang thơ tạp chí Người Làm Báo, tôi mới đọc được dòng cảm xúc của ông: “Tôi đứng ngắm giữa trưa hè nắng gắt/ Sông Ba Lòng sóng gợn lăn tăn/ Ký ức tháng Tư cách đây năm thập niên/ Lại ùa về xôn xao, lay động/ Bồi hồi nhớ cô giao liên dũng cảm/ Dẫn đơn vị tôi vào giải phóng Đông Hà/ Giữa lửa đạn đỏ trời và máy bay gầm rít/ Thật xót đau cô đã hy sinh/ Trở lại Ba Lòng mang tâm niệm thiêng liêng/ Thắp nén nhang tri ân người con gái” (Ba Lòng đang vẽ lại dung nhan).

 Tôi nghĩ, có lẽ ký ức, niềm đau ấy được xoa dịu phần nào khi ông được chứng kiến sự hồi sinh của vùng đất này. Sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ ngày hôm qua đã đem lại màu xanh no ấm, bình yên cho hôm nay, khi Ba Lòng đã trải rộng màu xanh rau, lúa, sắn, khoai; những con đường nhựa đã đến trung tâm; thêm nhiều ngôi nhà mới khang trang; đèn điện sáng giữa rừng xanh thôn, bản… Được chứng kiến khoảnh khắc này, tôi hiểu vì sao nhà báo, nhà thơ Nguyễn Hồng Vinh lại nặng nợ với miền đất này nhiều đến thế.