Khoảng năm 1980 tôi chuyển về Đài Cơ Vụ Phan Rang, chức danh trưởng trạm Bão Dưỡng, còn anh Nguyễn Văn Minh, người bắc là trưởng trạm Tải Ba. Đài Cơ Vụ Phan Rang trước đây là cơ sở thông tin liên lạc của Việt Nam Cộng Hòa để lại, chu vi đất đai rộng rải, vuông vức, chung quanh là hàng rào lưới B40, cứ 5 mét thì chôn một ống tiếp tròn inox làm cho hàng rào cố định, mặt trước là cổng ra vào cơ quan, có người bảo vệ. Đài Cơ Vụ gồm có phòng thiết bị tải ba, dãy phòng công nhân trạm Bão Dưỡng do tôi phân công đi làm hằng ngày, họp hành, buổi sáng thì đọc báo tập thể. Tiếp theo là dãy nhà dành cho anh em cơ quan ăn ở khá tiện nghi, đối diện là nhà bếp, nhà ăn tập thể, có chị cấp dưỡng nấu ăn, gần bên có giếng nước trong veo đầy ắp. Tóm lại, tôi được chuyển về đây làm việc là thuận lợi lắm rồi, so với lúc làm công trình thông tin đi khắp mọi nơi, từ miền Trung đến miền Nam, miền Tây phiêu bạt. Hiện nay trong cơ quan một số thanh niên độc thân, một số có gia đình, có ba nữ trực máy tải ba (còn gọi là trạm tăng âm).

Công việc tôi buổi sáng liên lạc với phòng kinh tế thuộc Đội 334 Phan Thiết báo cáo công việc hàng ngày bằng điện thoại quay tay để bàn (điện thoại từ thạch), sau đó phân công anh em ra tuyến thay dây đứt, chặt cây chạm vào đường dây làm ảnh hưởng chất lượng tín hiệu truyền thông v.v … rất quan trọng. Hằng tháng tôi và anh Minh đi xe đò vào Phan Thiết họp hành, mỗi lần đi cở hai ba ngày mới về. Hồi đó không có từ doanh nghiệp, công ty công tiếc gì cả, đợn vị tôi được gọi là Đội Bão Dưỡng 334 Phan Thiết, các tỉnh khác chẳng hạn như là Đội Bão Dưỡng 333 Xuân Lộc, Đội Bão Dưỡng 335 Nha Trang v.v… Tỉnh Thuận Hải bấy giờ gồm có thành phố Phan Thiết, thị xã Phan Rang – Tháp Chàm, Đội Bão Dưỡng 334 ngang cấp với tỉnh Thuận Hải. Trở lại chuyện đi họp ở Phan Thiết hàng tháng, thời đó mua vé xe đò rất khó khăn, chúng tôi phải trình giấy đi đường kèm giấy giới thiệu bến xe mới ưu tiên giải quyết, đủ biết người dân mua vé xe khổ lụy thế nào.

Nhớ lại năm 1985 thủ tướng Nhà nước Tố Hữu thực hiện đổi tiền theo kế hoạch kinh tế Giá – Lương – Tiền, thực thi mô hình xã hội chủ nghĩa như sau:

Mỗi gia đình chỉ được đổi 20.000 đồng cũ lấy 2.000 đồng mới.

Hộ độc thân chỉ được đổi 15.000 đồng cũ lấy 1.500 đồng mới.

Hộ kinh doanh công thương nghiệp thì được đổi 50.000 đồng cũ lấy 5.000 đồng mới.

Lệnh đổi tiền bất ngờ từ sáng sớm, không ai biết trước kể cả cán bộ, chỉ có loa địa phương thông báo liên tục mà thôi, dân chúng từng người xầm xì đổi tiền, bấy giờ công nhân như chúng tôi hiếm khi có đủ 15.000 đồng trong túi để đổi nên đổi ít hơn, hoặc không có, từ đó phát sinh người dân bên ngoài quen biết muốn nhờ chúng tôi đổi dùm họ ít tiền, sau đó họ “bo” lại chúng tôi vài đồng dạng cảm ơn, nghĩ lại cũng vui vui thời bao cấp.

Hôm đó cơ quan chúng tôi họp bốc thăm mua chiếc mền bông cá nhân do cửa hàng quốc doanh phân phối, dĩ nhiên giá rẻ ai cũng háo hức chờ bốc thăm, cả cơ quan có 1 phiếu trúng/13 phiếu không, hên xui mà, vô tình tôi bốc trúng chiếc mền bông phân phối ấy, hên quá chừng, từ đó tôi cảm thấy chủ nghĩa xã hội đẹp vô cùng đến độ cuồng tín trong lòng !

Trong dãy nhà cơ quan, nhà tôi ở sát nhà anh Định, cùng tổ Bão Dưỡng, anh Định thiết kế bộ cân niềng xe đạp thay vì ra tiệm sửa chửa tốn tiền, đơn giản lắm, ảnh lấy chiếc phuộc trước xe đạp lật ngược lên gắn vào miếng gỗ cố định. Nguyên nhân có thể do xe đạp chở vật gì nặng quá hoặc đường đi gồ ghề bánh xe sẽ bị lệch (niểng) một bên. Cân niềng tức là đưa niềng xe vào phuộc thiết kế đó rồi quay chậm từ từ nhìn thử, đồng thời cầm miếng cân (mua ngoài tiệm)) xiết lại từng căm xe (còn gọi là nan hoa) cho chắc chắn, khi quay tròn thấy niềng xe không lệch nữa là đạt yêu cầu. Thời kỳ đó trạm Bão Dưỡng chúng tôi ai cũng sắm chiếc đạp đi làm, thường tự sửa hư hỏng ít khi đưa ra tiệm, xe đạp là bửu bối của chúng tôi.

Sẳn dịp tôi xin kể có lần tôi đi xe đạp từ Phan Rang tới tuốt Phan Thiết để họp hành (không đi xe đò), hình trình như sau: Trước tiên tôi đạp xe đến trạm Bão Dưỡng Vĩnh Hảo rủ bạn Yên trưởng trạm cùng đi, hai đứa đạp xe cà rịch cà tang tới gần 12 giờ trưa mới đến Phan Thiết, đến nơi chúng tôi ghé nhà sếp ở Ma Lâm, gần Đội 334 ăn cơm trưa nhà sếp luôn (do sếp mời trước), ăn xong về cơ quan nghỉ ngơi, chờ sáng mai các trạm trưởng các nơi về họp định kỳ hàng tháng. Không hiểu sau tôi và bạn Yên lại được sếp ưu tiên như vậy, ngược lại tháng nào sếp cũng ra Phan Rang kiểm tra công việc, lúc đó sếp lại ăn cơm nhà tôi, thật là nghĩa tình.

Trong Đài Cơ Vụ hầu hết hộ nào cũng nuôi một, hai con heo kiểu tích lũy để dành, chờ heo lớn thì bán kiếm tiền. Ngày bán heo diễn ra vào lúc ban đêm cở 3 giờ sáng, bảo vệ cơ quan biết trước nên mở cổng cho người mua heo vào trong, họ tới nhà có heo bán im lặng nhằm tránh chính quyền phát hiện. Tới chỗ, ông mua heo vào chuồn chích điện cái phựt, con heo quỵ chân xuống đất nằm bất tỉnh im re, không có tiếng kêu ét ét xí mô, sau đó ông mua heo cầm dao mổ thịt tại chỗ chia ra từng phần. Xong xuôi ra về, ổng đem thịt tới chợ mua bán lén lút hoặc tới nhà mua  riêng, tránh đội kiểm tra đeo băng đỏ phát hiện bắt liền. Thời bao cấp thịt heo là do cửa hàng quốc doanh phân phối, nghiêm cấm bọn tư sản bóc lột làm lũng đoạn đoạn thị trường, hi. Khi ông mua heo ra khỏi cổng, tôi đếm lại số tiền bán heo cảm thấy lâng lâng, hơn nửa năm xách nước lèo nuôi heo mới được như vậy. Khi chiếc cổng cơ quan đóng lại, việc mua bán heo diễn ra đã an toàn.

Ban ngày cổng Đài Cơ Vụ luôn mở để mọi người vô ra. Một hôm có chú chó láng giềng từ đâu chạy vào không xin phép, hi. Các bạn trong cơ quan phát hiện liền ra đóng cổng cái bựt, sau đó tiếng “len keng, len keng” khóa lại, thế là chú chó bị nhốt trong hàng rào B40 kín bưng không lối thoát, mọi người bắt đầu cầm gậy lùa chú chó vào một góc hàng rào, chú chó la lên “ẻng ẻng” miết thôi, đến lúc mọi người xúm lại vây bắt, lấy gậy phan chú chó tới tấp nhiều lần, làm chú chó chết gục dưới đất liền (khiếp quá). Thế là hôm đó anh em cơ quan được thưởng thức món thịt cầy đã đời, bèn phân công hái lá mơ, mua củ riềng làm bữa tiệc hoành tráng. Lúc này tôi đi làm ở tuyến xa, về nhà mới biết.

Mùa này Phan Rang gió thổi tới tấp như vũ điệu lambada, ngoài đường cát bụi bay mù mịt, lúc này tổ chúng tôi đạp xe ra tuyến kiểm tra dây thông tin bị đứt khá xa, tôi đạp xe cúi mình lảo đảo, khi về thì lại đạp ngược gió, tới nhà đâu khoảng gần 1 giờ trưa. Bạn Ký trực tải ba thấy tôi về liền thông báo: “Ối giời ơi, sao anh về trể thế kia, tụi em để phần nào là thịt nuộc, dồi chó, đĩa tiết canh ở nhà ăn kia kìa. Trời nắng này mà ăn đĩa tiết canh chó mát ruột lắm anh ơi, ngon đáo để anh ạ”. Giọng bắc có âm hưởng điệu nghệ, thân thương. Rửa mặt qua loa tôi vội vào nhà ăn tập thể, đói bụng lắm rồi, mở chạn lấy phần ăn để dành thật là hoành tráng. Đây là lần đầu tiên tôi ăn thịt chó, tôi liền húp đĩa tiết canh rụp rụp cạn luôn, mát miệng làm sao. Lạ, không thấy mùi “chó” mùi “cầy” gì hết ta, hay là vì tôi đói bụng háu ăn nên không có cảm giác hôi hám, ngược lại thấy rất ngon, nhớ lại hồi ở nhà ai cũng kiêng cử món này.

(Ghi chú: sau này tôi đã bỏ ăn thịt cầy).

Xin kể câu chuyện về ăn uống như sau:

Sư: Con thấy ăn chay và ăn mặn, cái nào cao quý hơn?

Đệ tử: Dạ, có thể là ăn chay ạ.

Sư: Ăn chay với tâm tham lam, ngã mạn và ăn mặn với tâm chánh niệm, tỉnh giác thì cái nào cao quý hơn?

Đệ tử: Dạ, tất nhiên là ăn với tâm chánh niệm, tỉnh giác thì cao quý hơn.

Sư: Cũng vậy, tại gia hay xuất gia cũng như ăn chay và ăn mặn. Mọi ý nghĩ, lời nói và hành động có chánh niệm, tỉnh giác đều chung một chỗ cao quý như nhau.

Phan Rang – Tháp Chàm là cái nôi văn hóa của dân Chàm, vùng đất nhiều đền tháp, chẳng hạn Tháp Chăm Poklong Garai, cách Phan Rang 7 cây số hướng Tây. Tháp PoRome thuộc thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, cách Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 15 cây số về phía Nam. Tháp Hoà Lai tại thôn Ba Tháp, xã Bắc Phong, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận. Ngoài ra người ta còn thấy dọc đường quốc lộ có những tháp “cô đơn” sạt lở rệu rã theo thời gian.

Biển Ninh Chữ sở hữu bãi cát trắng cùng làn gió mát trong lành, nước biển xanh dương cực đẹp, cách Phan Rang 5 km về phía đông. Thỉnh thoảng tôi và vài bạn rủ nhau đạp xe xuống tắm biển Ninh Chữ vào lúc chiều tối (chạng vạng), tắm mới đã.

Dân Phan Rang – Tháp Chàm đa số trồng nho, nuôi dê. Hầu hết nhà nào cũng có vườn nho xanh um đầy ắp. Những lúc rảnh rỗi tôi thường ghé nhà các bạn trong đơn vị chơi bời, được các bạn dẫn ra vườn nho hái nho ăn thoải mái. Tới nhà bạn chơi nghe tiếng “be be” trong chuồng như chào khách đến thăm.

Sẳn dịp tôi sẽ kể cách làm rượu nho đơn giản nhưng có chất lượng như sau: Trước tiên tôi mua nho tươi với số lượng tùy ý, nhưng mua nho loại hai ngoài chợ bán giá rẻ hơn (nho loại một giá cao lãng phí). Tôi lấy bình thủy tinh đựng nho, thả trái nho vào bình đó (lấy tay bóp trái nho vỡ ra) thành một lớp dày, tiếp theo rải đường cát lên lớp nho này, tiếp tục như vậy đến khi đầy bình thì vặn nắp kín lại, chờ nho chín. Chỉ một ngày sau tự nhiên nước nho tự lên men, sủi bọt trắng lên miệng bình liên tục, dạng sùng sục. Chờ đến khi nhìn thấy rượu nho có màu đỏ sóng sánh là uống được rồi. Phải nói rượu nho tự làm là nguyên chất, chất lượng. Ngon tuyệt vời !

Sau này tôi xin chuyển công tác về Ninh Hòa, Nha Trang làm việc vì gia đình tôi ở đó. Nhưng thực lòng Phan Rang – Tháp Chàm đã gắn bó với tôi khắn khít từ lâu. Hôm nay bất ngờ nghe nhà nước quyết định (ngày 1-7-2025) tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Khánh Hòa sáp nhập thành tỉnh Khánh Hòa. Lạ quá, tôi thấy thật là khiên cưỡng !