Về quê ngoại, ông bà ngoại chiêu đãi tôi món khoai chà. Bà ngoại tới sạp nhà dưới múc khoai chà bỏ trong tô (chén) tôi, sau đó lấy dao cào cục đường tán thành lát mỏng lên trên, tiếp theo lấy đậu phụng rắc lên tô tôi nữa, tô khoai chà trở nên thơm phức siêu ngọt ngào (vì tôi không có từ nào diễn tả vị ngon tổng hợp của khoai chà lúc này). Sau đó bà sai thằng Thục ra sau hè hái lá mít làm muỗng xúc ăn (Thục bằng tuổi tôi, hai đứa anh em bạn dì). Nói thì đơn giản nhưng để được ăn khoai chà thì rất kỳ công. Trước hết người ta chọn lựa những cũ khoai lang chất lượng nhất luộc vừa chín, sau đó đem ra “chà” thành bột phơi khô mấy nắng nên mới gọi là khoai chà. Nói về số lượng, nghe đâu một ang khoai chà mất cả hàng chục hàng khoai lang trồng trên đất. Khoai chà là món lương thực ở quê giáp mùa vụ. Lúc này tôi không để ý việc bà ngoại sai thằng Thục bứt lá mít thay muỗng xúc khoai chà ăn vì còn nhỏ. Lớn lên vào google tìm thử nhưng không thấy giải nghĩa, đành suy đoán thôi: Nếu xúc muỗng thì nó cứng cáp mà khoai chà là tinh bột rời rạc dễ bị gió thổi tứ phía, đưa vô miệng không trọn vẹn. Ngược lại lá mít co dản, có độ nhám lưu giữ tinh bột khi xúc ăn. Ngoài ra lá mít có tính âm, khoai chà có tính dương cộng hưởng thành ra hỷ lạc chăng !
Nhưng cuối cùng là hương vị. Tôi và thằng Thục bưng tô ra hiên ngồi ăn, xúc miếng khoai chà đưa vô miệng, nhai từng hạt tinh bột vỡ ra, từ từ cảm nhận hương thơm của lá mít, vị ngọt của đường tán (khác loại đường công nghiệp ngày nay), nhai đậu phụng vỡ ra lụp bụp, miệng lưỡi chan chứa đã đời. Thì ra hương vị khoai chà là cộng hưởng nồng nàn của nắng gió miền Trung quyện lẫn vào nhau, đơn giản nhưng thanh tao thật sự.
Lần khác về thăm ngoại, bà ngoại liền xuống bếp nhen lửa rang đậu phụng chiêu đãi chúng tôi. Vào bếp, bà gôm các thứ như nia, chảo, trẹt để gần bên sẳn sàng sử dụng. Bà lấy một nhúm đậu phụng còn nguyên vỏ bỏ vô chảo rang chung với muối hột, một lát chảo bốc khói bay lên nghi ngút, bà cầm đôi đủa khuấy đều, bấy giờ muối hột trong chảo nổ lạch bạch văng ra tứ phía, đến độ bà lấy nắp vung chặn lại chớ không văng vô người. Bà vừa chặn hạt muối bà vừa rang đậu phụng liên tục, đến khi vỏ đậu từ màu vàng chuyển sang nâu sậm thì bà mới nhắc xuống. Nhưng vừa đặt chảo dưới đất bà vẫn lấy đũa khuấy điều đậu phụng liên tục, sau đó bà đổ đậu phụng ra nia, ra nia rồi bà lại cầm nia lắc tròn để đậu phụng ngụi bớt lần lần, cuối cùng bà mới đặt chảo lên bếp trở lại rang tiếp nhả sau, thiệt là công phu. Chờ rang chín, tôi ngồi cạnh bà háo hức chia phần. Đậu phụng nóng hổi bay lên mùi thơm phức khắp không gian, tôi bèn cuộn vạt áo làm bao đựng chạy ra hiên ngồi ăn hí hửng, một tay tôi bóp vỏ bể ra hít hà. Vị thơm, vị mặn, vị béo của đậu phụng rang thành thứ hương vị đặt biệt khó tả.
Lần khác tôi vào nhà ngoại nhưng không thấy ông bà ở đâu, má tôi xuống nhà dưới coi thử thì thấy bếp vẫn còn than đỏ, kiền bếp là nồi khoai ngào đường chín rục, vậy là ông bà ngoại đang làm vườn ngoài kia, má liền đi ra tìm gặp ông bà. Tôi lừng khừng đứng lại vì thấy bàn nhà trên để một rổ khoai lang luộc hấp dẫn, tôi liền bốc củ khoai tím ăn thử (vỏ và ruột đều màu tím). Đưa vào miệng cắn cái phụp, mùi vị ngọt bùi trong veo lan tỏa, tôi liền “đớp” hết nguyên củ đã đời. Hơi no nhưng nhìn thấy củ khoai trắng quyến rũ nằm chình ình (vỏ và ruột đều màu trắng), tôi đưa lên miệng cắn thử cái phụp, miệng lưỡi tôi tràn ngập tinh bột, bám vào các kẻ răng một vị ngọt bùi bùi, tôi phải nuốt từ từ chớ dễ bị mắc nghẹn. Đến lúc này tôi mới cầm củ khoai ăn dở chạy ra vườn. Thì ra, khoai lang ông bà ngoại tôi trồng là giống khoai nổi tiếng ở đất Cẩm Nam này từ lâu, ai cũng biết là do đất phù sa từ con sông Thu Bồn bồi đắp lên, làm đất Cẩm Nam càng trù phú.
Gia đình tôi ra thành phố lâu rồi. Hiện nay con cháu tôi không thể hình dung các món ăn dân giả ngày xưa như khoai chà, khoai lang, khoai ngào đường, đậu phụng rang ở quê hồi xưa. Những ngày vui như sinh nhật các cháu mua sắm các loại bánh kẹo sang trọng ở tiệm chiêu đãi bạn bè. Riêng tôi cảm thấy trong đời sống hiện đại vẫn còn thiếu một thứ gì trong đó./.
