Nhà tôi có bốn anh chị em, tôi là út. Hễ cứ gần tối, tôi có nhiệm vụ lau chùi bóng đèn hột vịt, khều bấc đèn (tim đèn) vừa đủ ló bằng cách lấy cây tăm hoặc cây nhan luồng qua cổ đèn, đẩy  bấc trồi lên đèn mới đỏ, dạng vệ sinh đèn dầu trơn tru sạch sẽ hằng ngày. Nói thêm, lau chùi bóng đèn nghĩa là lấy miếng giẻ lau phía trong bóng đèn thủy tinh bám khói, bóng đèn sáng sủa trở lại. Vì sao người ta gọi là đèn hột vịt ? Đơn giản vì chiếc đèn này giống con vịt, cái chân ở dưới cùng, ở giữa là cái bụng vịt đựng dầu và bấc đèn, trên cùng là cái đầu bấc, dùng hộp quẹt mồi lửa đèn sẽ sáng trưng. Trong nhà tôi đèn hột vịt đặt nhiều nơi, chủ yếu các vị trí sau: nhà dưới một cái, nhà trên một cái nhưng bự hơn, bàn thờ một cái, đại khái như vậy.

Có những bữa tối động trời, lũ thiêu thân từ đâu bay tới chiếc đèn hột vịt bu kín chung quanh, nhiều lắm. Thiệt lạ, nhiều con bay vào ngọn đèn và chết luôn trong đèn như người cảm tử, tôi phải mở bóng gạt ra ngoài chớ không đèn tắt ngúm. Nhưng hiệu quả nhất là lấy một chậu nước để đèn đỏ nằm giữa chậu, con thiêu thân nhìn thấy ngọn đèn liền lao đến chết luôn trong chậu nước êm ru. Lạ quá, vì sao loài côn trùng này lại thiêu thân trong lửa đỏ, đến giờ vẫn còn là điều bí ẩn với tôi.

Có những bữa tối học bài (hoặc coi truyện), tôi tự bày ra trò chơi là lấy hai bàn tay đan chéo chụm lại, qua ánh sáng của chiếc đèn dầu, trên vách sẽ in hình con chó hay con mèo đủ thứ với hình thù ngộ nghĩnh, lúc to, lúc nhỏ đổ dài trên vách, giống như phim hoạt hình đang chiếu, thích lắm. Đã vậy, có những đêm trời trở gió, bên ngoài cánh cửa nhà trên đập vào nhau thình thình, đèn dầu đỏ chập chờn như muốn phụt tắt, tôi phải lấy hai quyển vở chụm lại che gió trước đèn, sau đó mới học bài tiếp.

Trên hết người ta lại liên tưởng đến tâm linh về chiếc đèn hột vịt, tục ngữ có câu rằng (dạng điềm báo): “Thứ nhất đom đóm vào nhà, thứ nhì chuột chít, thứ ba hoa đèn”. Vế thứ nhất, đom đóm vào nhà là đem theo tin vui, chuột chít kêu trong nhà cũng đem tin vui, vế thứ ba “hoa đèn” có căn nguyên từ ngọn bấc của chiếc đèn dầu, hễ đèn hết dầu mà chưa kịp chế thêm khiến ngọn lửa cháy không đồng đều, đầu bấc phát sinh một đoạn than đỏ gọi là “hoa đèn”, cũng là điềm vui. Tóm lại ba vế điều là tin mừng, là an vui cả. Ngoài ra đèn hột vịt còn có nhiệm vụ tinh thần cao cả, đó là nhắc nhở mọi người thương yêu lẫn nhau, trợ giúp lẫn nhau, bằng câu ca dao ai cũng phải nhớ, đó là “tối lửa, tắt đèn có nhau” của bậc tiền nhân đã nói.

Hiện nay đời sống phát triển văn minh hơn, người ta không còn dùng đèn hột vịt nữa mà dùng điện sáng tiện lợi hơn nhiều, ngay cả buổi tối nếu cúp điện, người ta sẽ mua cây đèn bạch lạp bên quán về thắp đở, chờ điện sáng trở lại. Dẫu vậy với tôi, đèn hột vịt luôn ở trong thế giới riêng tư gọi là ký ức, ngọn đèn hiu hắt ngày xưa nhưng vô giá trong tôi./.