● Giới thiệu

Đoàn Quân là một nhà thơ Việt Nam đương đại, được biết đến qua hai tập thơ đã xuất bản: "Nghe Em Hát Về Hà Nội" (NXB Văn Nghệ, 2009) và "Tình Ngỡ Buông Dòng" (NXB Hội nhà văn, 2023). Ngoài ra, rất nhiều tác phẩm thơ của ông cũng được đăng tải trên trang mạng văn học uy tín vanchuongviet.org. Bài viết này tập trung vào chùm thơ "Qui Cố Hương" gồm 11 bài, trong tập thơ "Tình Ngỡ Buông Dòng" xuất bản năm 2023 bởi Nhà xuất bản Hội Nhà văn và cũng từng được đăng tải, phổ biến trên vanchuongviet.org. Mục đích của bài viết là phân tích về nội dung, ý nghĩa, nêu lên các yếu tố nghệ thuật, sắc thái quê hương và dân tộc, giá trị tư tưởng, cũng như giá trị văn học của chùm thơ này.

Sự nghiệp sáng tác của Đoàn Quân được ghi nhận với hai tập thơ xuất bản cách nhau một khoảng thời gian đáng kể. Việc ông tiếp tục cho ra mắt tập thơ "Tình Ngỡ Buông Dòng" sau hơn một thập kỷ kể từ tập đầu cho thấy sự bền bỉ và tâm huyết của ông đối với thi ca. Sự hiện diện các tác phẩm của ông trên một diễn đàn văn học uy tín như vanchuongviet.org cũng khẳng định vị trí và sự đón nhận của độc giả đối với thơ của ông.  

Tập thơ "Tình Ngỡ Buông Dòng" mà chùm thơ "Qui Cố Hương" là một phần, gợi lên những ý niệm về sự trôi chảy của tình cảm theo thời gian, hoặc những điều dang dở, "lẻ tròn" như nhan đề của tập thơ. Một điểm đặc sắc từng được ghi nhận trong tập thơ này là triết lý "Hình và Bóng", với hình tượng "bóng" xuất hiện nhiều lần, cho thấy đây là một mô típ nghệ thuật quan trọng, có chủ đích. Triết lý này có thể được hiểu ở nhiều tầng nghĩa khác nhau, như mối quan hệ giữa thực tại và ảo ảnh, giữa bản thể và biểu hiện, giữa nội tâm và thế giới bên ngoài, giữa tồn tại và hư vô, hoặc thậm chí là sự song hành giữa lý trí và tình cảm. Sự xuất hiện của triết lý này cho thấy một sự chuyển biến trong tư duy thơ của Đoàn Quân, mở rộng phạm vi từ những cảm xúc trữ tình cá nhân sang những suy ngẫm triết lý sâu sắc hơn về cuộc sống và thân phận con người.  

Cần lưu ý rằng, chùm thơ "Hồi cố quận" trong tập thơ "Nghe Em Hát Về Hà Nội" tập trung vào những kỷ niệm về Đà Nẵng. Có sự khác biệt về địa điểm gợi nhớ giữa "Hồi cố quận" và "Qui Cố Hương", "Qui Cố Hương" hướng về một quê hương nói chung hơn, với những địa danh như làng Đặng, Ninh Bình; cho thấy có lẽ "Qui Cố Hương" mang một ý nghĩa rộng lớn hơn, không chỉ giới hạn ở một địa phương cụ thể mà có thể gợi ra ý tưởng sâu xa là sự trở về với cội nguồn trong tâm hồn tác giả.  

● Tổng quan chủ đề của "Qui Cố Hương"

Chùm thơ "Qui Cố Hương" gồm 11 bài, mỗi bài khắc họa một khía cạnh khác nhau trong hành trình trở về quê hương của tác giả.  

(1) Vọng cố hương: Bài thơ mở đầu bằng nỗi khắc khoải về lời hứa với cha mẹ và mong ước được trở về chốn ông bà, gặp lại người xưa, thể hiện một nỗi bận lòng day dứt về lời hứa chưa trọn.

(2) Về quê: Ghi lại cảm xúc của lần đầu tiên trở về quê cha sau một thời gian dài xa cách, với những hỏi han, ôn lại chuyện xưa của họ hàng và những ngậm ngùi trước sự vắng bóng của những người thân đã khuất.

(3) Đường làng xưa: Tập trung vào sự gắn bó sâu sắc với con đường làng cũ, nơi chôn nhau cắt rốn, dù trải qua bao nhiêu thăng trầm và xa cách.

(4) Dưới mái nhà xưa: Miêu tả sự trở về ngôi nhà cổ kính, nơi thờ cúng tổ tiên, với những ký ức về những người đã khuất và những dấu vết thời gian còn lưu lại trên ngôi nhà.

(5) Kỷ vật: Trân trọng những đồ vật cổ xưa của gia đình, gợi nhớ về những thăng trầm của lịch sử và những người thân yêu đã từng gắn bó với chúng.

(6) Con đê làng Đặng: Tái hiện những ký ức về con đê làng, gắn liền với những câu chuyện mẹ kể về cuộc sống khó khăn và tình làng nghĩa xóm.

(7) Nơi các cụ an nghỉ: Thể hiện sự thành kính và tưởng nhớ tại nơi yên nghỉ của tổ tiên, cầu mong sự hiển linh và siêu thoát.

(8) Nhà thờ tổ họ Đoàn: Khắc họa lòng thành kính dâng hương lên tổ tiên dòng họ, khẳng định ý thức về cội nguồn và huyết thống.

(9) Tràng an: Ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên và giá trị lịch sử của Ninh Bình, quê hương của tổ tiên tác giả, nơi lưu giữ dấu ấn của các triều đại Đinh, Lê.

(10) Nắm đất quê nhà: Diễn tả tình cảm sâu nặng với quê hương qua hình ảnh nắm đất nhỏ mang theo về từ quê xa, với ước nguyện được rải lên mộ mẹ.

(11) Đất quê làng Đặng: Tổng kết những hình ảnh và ký ức gắn liền với mảnh đất quê hương, từ những địa danh cụ thể đến những kỷ niệm riêng tư và sâu sắc.

Sự sắp xếp các bài thơ cho thấy rõ ràng một hành trình cảm xúc, bắt đầu từ nỗi nhớ da diết, đến niềm xúc động khi trở về, rồi đi sâu vào những kỷ niệm cụ thể về con người và cảnh vật, trước khi hướng đến sự tôn kính tổ tiên và tình yêu với quê hương. Việc hai bài thơ tập trung vào "làng Đặng" cho thấy có một mối liên hệ đặc biệt và sâu sắc của tác giả với địa danh này.

● Phân tích nội dung và ý nghĩa

Chùm thơ "Qui Cố Hương" không chỉ đơn thuần là những dòng hồi ký về một chuyến trở về, mà còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về tình cảm gia đình, lòng biết ơn tổ tiên, sự gắn bó với quê hương và những suy tư về dòng chảy thời gian.

Nỗi nhớ quê hương được thể hiện một cách da diết ngay từ bài đầu "Vọng cố hương" với những câu thơ thể hiện sự trăn trở về lời hứa chưa thực hiện được. Đến bài "Về quê", cảm xúc vỡ òa trong lần đầu tiên trở lại quê cha sau nhiều năm xa cách. Những câu hỏi han, những lời ôn chuyện xưa của họ hàng khơi gợi những ký ức sâu lắng về một thời đã qua. Sự vắng bóng của những người thân đã khuất được cảm nhận một cách rõ rệt qua tiếng "dạ thưa ai giờ" đầy ngậm ngùi.  

Hình ảnh con đường làng xưa trong bài thơ cùng tên không chỉ là một địa điểm cụ thể mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho cội nguồn và những ký ức tuổi thơ. Dù cuộc đời có trải qua bao nhiêu thăng trầm, dấu chân trên con đường làng xưa vẫn mãi in đậm trong tâm trí tác giả. Bài thơ "Dưới mái nhà xưa" lại tập trung vào ngôi nhà cổ kính, nơi thờ cúng tổ tiên, với những dấu vết của thời gian như "lổ loang tường dậu cau thưa", "âm dương ngói mái rêu chưa đổi màu". Những chi tiết này không chỉ gợi lên hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam mà còn thể hiện sự trân trọng những giá trị truyền thống và sự kết nối với quá khứ.  

Những "kỷ vật" trong bài thơ cùng tên trở thành những nhân chứng lặng lẽ của lịch sử gia đình, gợi nhớ về những người thân yêu và những giai đoạn thăng trầm đã qua. Chiếc âu trầu, chiếc sập, sắc phong... mỗi vật đều mang trong mình một câu chuyện, một ký ức, thể hiện sự trân trọng của tác giả đối với di sản văn hóa và tinh thần của gia đình.  

Bài thơ "Con đê làng Đặng" mở ra một không gian ký ức rộng lớn hơn, gắn liền với hình ảnh người mẹ và cuộc sống của cả làng quê. Những hình ảnh như "bụi tre khóm trúc lá vàng níu chân", "chợ làng bánh đúc, bánh đa cháu chờ", "gánh thúng mơ" tái hiện một cách sinh động cuộc sống bình dị mà đầy ắp tình người của làng quê Việt Nam xưa. Sự thay đổi của con đê theo thời gian ("bây giờ mặt đê trải nhựa...") cũng gợi lên những suy ngẫm về sự biến đổi của quê hương.  

Sự tôn kính đối với tổ tiên là một chủ đề xuyên suốt trong chùm thơ, đặc biệt thể hiện rõ trong các bài "Nơi các cụ an nghỉ" và "Nhà thờ tổ họ Đoàn". Những lời khấn nguyện thành tâm, sự tưởng nhớ và lòng biết ơn đối với những người đã khuất là một nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.  

Bài thơ "Tràng an" mở rộng không gian từ những kỷ niệm cá nhân sang vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và lịch sử lâu đời của Ninh Bình, quê hương tổ tiên tác giả. Việc nhắc đến các triều đại Đinh, Lê cho thấy sự tự hào về cội nguồn và lịch sử dân tộc.  

"Nắm đất quê nhà" là một bài thơ đặc biệt xúc động, thể hiện tình cảm sâu nặng của người con đối với người mẹ đã khuất và với mảnh đất quê hương. Hành động mang nắm đất từ xa về rải lên mộ mẹ là một biểu tượng mạnh mẽ cho sự kết nối không thể tách rời giữa con người và quê hương, giữa người sống và người đã khuất.  

Bài thơ cuối cùng, "Đất quê làng Đặng", như một lời tổng kết, khắc họa một cách toàn diện những hình ảnh thân thuộc và những kỷ niệm sâu sắc gắn liền với mảnh đất quê hương. Từ những địa danh cụ thể đến những sinh hoạt đời thường và những cảm xúc riêng tư, tất cả hòa quyện lại tạo nên một bức tranh quê hương đầy ắp tình yêu và nỗi nhớ.  

Chùm thơ không mang đến một cảm giác về sự khép lại hoàn toàn mà dường như vẫn còn đó một nỗi niềm, một sự day dứt, một ước mong được mãi mãi gắn bó với quê hương. Có thể thấy, qua những vần thơ, tác giả muốn truyền tải thông điệp về tầm quan trọng của cội nguồn, của tình cảm gia đình và sự kết nối sâu sắc giữa con người với mảnh đất nơi mình sinh ra.

Sự trở về quê hương có thể được xem là một hành trình tìm lại những giá trị tinh thần, một sự đối diện giữa những ký ức đẹp đẽ ("hình") và hiện tại có thể đã đổi thay ("bóng"), tạo nên những cảm xúc vừa thân thương vừa xót xa.

● Yếu tố nghệ thuật

Hầu hết các bài thơ trong chùm "Qui Cố Hương" được viết theo thể thơ lục bát truyền thống. Đây là một thể thơ đặc trưng của Việt Nam, với cấu trúc một câu sáu âm tiết và một câu tám âm tiết luân phiên, gieo vần ở chữ cuối câu sáu với chữ thứ sáu của câu tám, và chữ cuối câu tám vần với chữ cuối câu sáu của cặp tiếp theo. Thể thơ lục bát với nhịp điệu êm ái, uyển chuyển rất phù hợp để diễn tả những tình cảm nhẹ nhàng, sâu lắng và những câu chuyện mang tính trữ tình. Việc lựa chọn thể thơ truyền thống này cũng góp phần thể hiện sự gắn bó của tác giả với văn hóa và hồn cốt dân tộc.  

Vần điệu trong các bài thơ được gieo khá chuẩn theo luật lục bát, tạo nên sự hài hòa và dễ đọc, dễ nhớ. Nhịp điệu thường là nhịp chẵn (2/4 hoặc 3/3 ở câu sáu, 4/4 hoặc 2/2/4 ở câu tám), tạo nên sự cân đối và nhịp nhàng cho từng câu thơ.  

Ngôn ngữ trong chùm thơ mộc mạc, giản dị, gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày, nhưng vẫn giàu sức gợi hình và biểu cảm. Tác giả sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam như con đường làng, mái nhà xưa, cây tre, khóm trúc, cánh đồng, dòng sông... Những hình ảnh này không chỉ tái hiện một cách chân thực khung cảnh quê hương mà còn khơi gợi những cảm xúc sâu lắng trong lòng người đọc.  

Các biện pháp tu từ cũng được sử dụng một cách hiệu quả để tăng thêm sức gợi cảm cho thơ. Phép ẩn dụ được sử dụng trong bài "Đường làng xưa" khi con đường làng được ví như nơi "nhau chôn trên mảnh đất này", gợi lên sự gắn bó máu thịt với quê hương. Phép liệt kê được sử dụng trong bài "Kỷ vật" để miêu tả những đồ vật cổ xưa, tạo nên một bức tranh sinh động về quá khứ. Trong bài "Đất quê làng Đặng", phép liệt kê cũng được sử dụng để tái hiện một cách chi tiết và đầy đủ những hình ảnh thân thương của quê hương.  

● Sắc thái quê hương và dân tộc

Chùm thơ "Qui Cố Hương" thấm đẫm sắc thái quê hương và dân tộc. Hình ảnh làng quê Việt Nam hiện lên một cách chân thực và sống động qua những chi tiết cụ thể như con đê làng, mái nhà xưa, giếng nước, sân đình.... Những hình ảnh này gợi nhớ về một không gian văn hóa truyền thống, nơi lưu giữ những giá trị tốt đẹp của dân tộc.  

Cảm xúc chủ đạo trong chùm thơ là nỗi nhớ da diết, tình yêu sâu nặng và lòng biết ơn đối với quê hương, gia đình và tổ tiên. Đây là những tình cảm thiêng liêng và phổ biến trong tâm hồn người Việt Nam. Sự trân trọng những giá trị truyền thống như đạo hiếu, lòng biết ơn cội nguồn cũng là những yếu tố mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Bài thơ "Tràng an" đặc biệt thể hiện ý thức về lịch sử và văn hóa dân tộc khi nhắc đến công lao dựng nước của các vua Đinh, Lê. Điều này cho thấy sự gắn kết giữa tình cảm cá nhân với niềm tự hào về lịch sử và truyền thống của đất nước.  

● Giá trị tư tưởng

Chùm thơ "Qui Cố Hương" mang đậm giá trị tư tưởng nhân văn sâu sắc. Tác phẩm đề cao tình cảm gia đình, đặc biệt là tình mẫu tử và lòng hiếu thảo đối với cha mẹ, tổ tiên. Điều này thể hiện rõ qua các bài thơ "Vọng cố hương", "Về quê", "Dưới mái nhà xưa", "Nơi các cụ an nghỉ", "Nhà thờ tổ họ Đoàn" và đặc biệt là "Nắm đất quê nhà".

Chùm thơ cũng thể hiện sự trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, như sự gắn bó với quê hương, tình làng nghĩa xóm, và lòng biết ơn cội nguồn. Những suy tư về thời gian, về sự thay đổi của quê hương cũng gợi lên những triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hữu hạn của đời người và giá trị của những điều còn lại.

● Giá trị văn học và nghệ thuật

Chùm thơ "Qui Cố Hương" là một đóng góp đáng chú ý vào nền văn học Việt Nam đương đại. Với việc sử dụng thể thơ lục bát truyền thống một cách nhuần nhuyễn, kết hợp với ngôn ngữ giản dị mà giàu sức gợi cảm, tác giả đã tạo nên những bài thơ vừa gần gũi vừa sâu lắng.

Sự thành công của chùm thơ nằm ở khả năng khơi gợi những cảm xúc chân thật và sâu sắc trong lòng người đọc về quê hương, gia đình và những giá trị văn hóa truyền thống. Những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam được tái hiện một cách sinh động, tạo nên sự đồng cảm và kết nối giữa tác giả và độc giả.

So với chùm thơ "Hồi cố quận" tập trung vào Đà Nẵng trong tập thơ đầu "Nghe Em Hát Về Hà Nội", "Qui Cố Hương" có vẻ như mang một ý nghĩa khái quát và phổ quát hơn về sự trở về với cội nguồn, không giới hạn ở một địa phương cụ thể. Điều này có thể cho thấy sự phát triển trong tư duy và cảm xúc của nhà thơ.  

● Kết luận

Chùm thơ "Qui Cố Hương" của Đoàn Quân là một tác phẩm thơ đặc sắc, thể hiện một cách sâu sắc và cảm động tình yêu quê hương, lòng biết ơn tổ tiên và những suy tư về giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam. Với việc sử dụng thành công thể thơ lục bát, ngôn ngữ giản dị, giàu hình ảnh và cảm xúc, tác giả đã tạo nên một bộ sưu tập thơ có giá trị văn học và nghệ thuật đáng trân trọng. Chùm thơ không chỉ là những dòng nhật ký về một hành trình trở về mà còn là tiếng lòng của một người con luôn hướng về cội nguồn, một lời nhắc nhở về tầm quan trọng của gia đình, quê hương và những giá trị văn hóa đã nuôi dưỡng tâm hồn mỗi người. "Qui Cố Hương" chắc chắn sẽ chạm đến trái tim của nhiều độc giả, đặc biệt là những người con xa quê luôn mang trong mình nỗi nhớ về nơi chôn nhau cắt rốn.

JYTA, 

(24/03/2024, Chỉnh sửa 30/4/2025)